پیام مجاهد

"دكتر شمس الحق آريانفر" در آن روزگار گرايش به سبك هندي در سرايش و علاقه و توجه به اشعار بيدل در محيط كابل و بخش هاي ديگر كشور، شديد بود. در مكاتب و مدرسه هاي خانگي، بعد از ختم قرآن عظيم الشان و چهار كتاب، طالب علم، گلستان و بوستان و خواجه حافظ را مي خواند و در مرحلة آخر به خوانش و فهم ميرزا بيدل مي رسيد. در ميان ادبا و دانشمندان نيز اين گرايش محسوس بود.

بيتاب نيز شايق اين راه گرديد. به قولي: "ملك الشعرا قاري عبدالله، استاد عبدالحق بيتاب، محمد انور بسمل، شايق جمال، مولوي قربت و صوفي عشقري در كابل حلقة بيدل خواني را تشكيل داده بودند.(7)
بيتاب كه در سي سالگي به وظيفة معلمي آغاز نموده و در ليسه حبيبه، غازي، ملالي، استقلال و در دارالمعلمين نيز تدريس مي كرد، درين حلقة ادبي با توانايي خاصي تبارز داشت وقتي دانشگاه كابل تحت فشار مراكز ادبي و بيدل گرايان، كرسي بيدل شناسي را در دانشكدة ادبيات ايجاد نمود وظيفة تدريس بيدل در دانشگاه به عهدة بيتاب گذاشته شد بيتاب از 1326 تا 1344 خورشيدي استاد دانشكدة ادبيات بود.
در سال 1330 خورشيدي، زماني كه بيتاب 66 ساله بود وهشت سال از وفات ملك الشعرا قاري عبدالله مي گذشت، به اجماع عموم اديبان و دانشمندان بيتاب برازندة مقام ملك الشعرايي شناخته شد.
در 18 دلو 1330 پيشنهاد دانشكدة ادبيات كابل با موافقه وزارت معارف، رياست مستقل مطبوعات و تصويب مجلس وزرا به دربار رفت. و در 6 حمل 1331 فرمان ملك الشعرايي افغانستان براي بيتاب سپرده شد.(8)
مقام علمي و ادبي بيتاب تا آنجا بود كه در كنار دريافت نشان معارف و "مدال رشتين" وقتي در سال 1345 وزارت اطلاعات و فرهنگ خواست فلمي را در پيوند با برازندگي هاي ميهن تهيه نمايد، همه پذيرفتند، لحظه هاي از زندگي استاد بيتاب به عنوان يكي از مفاخر روزگار در آن ثبت گردد.
بيتاب كه درآن زمان، استاد نبود، به دانشگاه رفت، از چگونگي پذيرايي شاگردان و استادان دانشكدة ادبيات از بيتاب و تدريس او دقايقي ثبت گرديد تا در شمار افتخارات كشور درج تاريخ باشد.
بيتاب در آخر عمر در حالي كه 79 ساله بود در 1343 به حيث سناتور انتصابي تعيين گرديد تا اينكه در حوت 1347 پدرود حيات گفت.
بيتاب از جهان رفت، همچنان كه نمايندة بزرگ ملت بود، همان گونه كه بزرگترين نمايندة شعر و ادب كشور نيز بود. بر مقام بلند او همين بس كه استادش قاري عبدالله، در بارة او گفته است:
بيتاب كه واقف رموز آشياست
آثار حقيقت زجبينش پيداست
استاد فنون ادب آمد، اما
سرماية دانشش از اينها بالاست(9)
آثار بيتاب
استاد بيتاب شاعر، نويسنده، ادبيات شناس و ترجمان خوب از زبان عربي بود. در شعر سبك هندي را بيشتر نظر داشت و در شناخت و تدريس بيدل استاد مسلم بود. تاليفات او بيشتر در علوم بلاغي، عروض، قافيه صرف و نحو است كه براي دانشجويان و استادان مورد استفاده بود.
بيشترين آثار برجا مانده از استاد عبدالحق بيتاب، ترجمه است. اينك برخي از آثار بيتاب را به شناسايي مي گيريم. خال محمد خسته در معاصرين سخنور و غلام حسين فرمند در كتاب "دو ملك الشعراي همروزگار" در معرفي آثار بيتاب دقت نموده اند به خصوص حسين فرمند، در جستجوي آثار چاپ ناشدة بيتاب منازل اقارب بيتاب را شخصاً دق الباب كرده است و نسخه هاي فراموش شده و خاك خورده را به معرفي آورده است.
آثار چاپ شده:
1- گفتار روان در علم بيان: در رابطه به علم بيان چاپ نخست 1334، چاپ دوم 1346
2- مفتاح الغموض در قافيه وعروض" چاپ نخست 1330، چاپ دوم، 1347
3- علم بديع: چاپ دانشكدة ادبيات سال 1330 و بار دوم
4- معاني، كه بيتاب آن را به اساس كتاب هاي المعاني چاپ مصر، جواهر البلاغه و هدايت الطالب. ترتيب نموده است.
5- صريري: اين كتاب ترجمه اثريست در آموزش نحو تاليف ابوالحسن علي قندوزي كه در سال 1335 چاپ گرديد.
6- ديوان اشعار: ديوان بيتاب به كوشش شاگردانش غلام حضرت كوشان و عطاالله نوري در 228 صفحه در سال 1330 در كابل چاپ گرديد.
7- دستور زبان: اين اثر از سوي دانشكدة ادبيات در 1333 نشر شد.
8- مبادي علم منطق: بيتاب اين اثر را كه تاليف طه حسين است ترجمه نمود كه در 1337 چاپ شد.
9- ايساغوجي: در 1335 از سوي جريده ثروت زيور چاپ يافت.
10- علم منطق: اين كتاب تاليف خيرالدين مصري است كه توسط بيتاب ترجمه شد و در 1335 چاپ گرديد.
11- انشاء مقالات: اثريست از محمود عابدين و مصطفي السقأ و علي السباعي ترجمة اين اثر توسط بيتاب در 1335 چاپ گرديد.
آثار چاپ ناشده:
1- ترجمان الكافيه در علم نحو
2- ترجمة موجز در علم طب
3- رسالة الفروق الامراض
4- اصول تركيب ترجمه اثري از شيخ حبيب الدين سمرقندي
5- ترجمه جز اول كتاب علم الاجتماع
6- تصوف براي صنف چهارم دانشكدة ادبيات
7- رساله در صرف عربي براي صنف هفتم
8- رساله در صرف عربي براي صنف هشتم
9- رساله در علم رمل به نام "مقدمه سرخاب"
10- ترجمه ابن عقيل "شرح الفيه ابن مالك در نحو عربي"
11- ترجمه كتاب قاضي عبدالجبار همداني در علم صنعت
12- ترجمه شافيه ابن حاجب در علم صرف (طبع هند)(10)
13- ديوان خطي در 803 صفحه و حدود ده هزار بيت
14- كليات: زير اين عنوان مشخص" كليات مرحوم حاجي صوفي عبدالحق بيتاب، استاد سخن و ملك الشعراي افغانستان از سال 1330 الي 20 حوت 1347خورشيدي"
15- تذكره شعرا، رسالة كوچكي در 48 صفحه
پي نوشت ها:
1- ادبيات معاصر دري افغانستان، جز دوم، ص152 به نقل از دوملك الشعراي همروزگار، حسين فرمند، ص70
2- مير غلام محمد غبار، تاريخ ادبيات افغانستان، پشاور، 1378
3- عبدالحكيم رستاقي، چراغ انجمن، ص150
4- خال محمد خسته، معاصرين سخنور، ص70
5- سرمحقق غلام حسين فرمند، دو ملك الشعراي همروزگار، كابل 1385، ص65
6- خال محمد خسته، معاصرين سخنور، ص73
7- نيلاب رحيمي، سخنراني افتتاحيه در 360 مين سال تولد بيدل، جريدة قلم، سال 4، 31 سنبله 1372، ص1 به نقل از غلام حسين فرمند، دو ملك الشعراي همروزگار، همان، ص67
8- دو ملك الشعراي همروزگار، همان ص68
9- كليات قاري، ص382، به نقل از دو ملك الشعرا، ص66
10- هفت عنوان بالا را، استاد رسول رهين معرفي نموده كه در كتاب خانة دانشگاه كابل موجود بوده است. به نقل از دو ملك الشعراي همروزگار، ص91

آشنايي با شخصيت هاي كلان افغانستان: صوفي عبدالحق بيتاب