"به قلم:سعيدرمضان بوطي ترجمه از پاينده محمد–كويت" 1315- 1257هجري قمري 1897- 1838ميلادي
3- مساله ديگري که درين مقاله مي خواهيم به آن توجه صورت بگيرد، موضوع روابط سلطان عبدالحميد با جمال الدين افغاني است. درمرحله نخست، خليفه عثماني ازاو براي آمدن به پايتخت خلافت اسلامي (استانبول) فراخوان به عمل آورد، ومقدمش را گرامي داشت، وآرزوهاي خود را درمورد اتحاد کشورهاي اسلامي به او بسته ديد واو را به حيث کسي که ازپس اين کار برمي آيد تصور مي کرد. معروف است که سلطان عبدالحميد آرزوي ديرينه اش وحدت مسلمانان بود که هرگاه محقق مي گرديد، قوميت ها وزبان ها ونژادها را درسايه مي انداخت، وباعث مي شد که مسلمانان درسايه وحدت کلمه نيرومند ترشوند، وپايه هاي خلافت اسلامي مستحکم ترشود ودشمنان نتوانند برضد آن کاري ازپيش ببرند. هنگامي که جمال الدين به استانبول آمد، خليفه عثماني او را به حيث مشاوراول خود قرارداد تا با تشريک مساعي، بتوانند اتحاد کشورهاي اسلامي را که جمال الدين هم همانند خليفه راجع به آن مي انديشيد، محقق گردانند.
ديري نگذشته بود که نظر سلطان عبدالحميد درمورد جمال الدين عوض شد، وآن اميدهايي که به او بسته بود را بدل شده به سراب ديد، وبالاترازآن، احساس کرد که اين مرد خطري براي تحقق اهدافش قلمداد مي شود. ازين رو وي را از خود دورکرد، وکساني را گماشت که حرکات وسکناتش را تحت نظارت داشته باشند، وهمه سخنان ونامه هايش را به اطراف ثبت وضبط کنند، وهمچنين نگذارند که وي از استانبول خارج شود.
قرائن اين طور نشان مي دهد که درپس اين دگرگوني موضعگيري خليفه دربرابر جمال الدين، دلايل ذيل وجود داشت:
خليفه به ايقان دانست که جمال الدين آن گونه که خود وانمود مي کند، افغاني سني مذهب نيست بلکه ايراني وشيعي است، ونيز به دلايلي دست يافت که نشان مي داد وي به نحله بهايي گرايش دارد، ونيز متوجه شد که وي با بريتانيا برضد خلافت توطئه چيني مي کند وبراي نابودي خلافت اسلامي که هدف ديرينه استعمار بريتانيا بود وصهيونيسم جهاني هم که درآن دوران سخت فعال بود، با آن درين زمينه همکاري مي نمود، دست همکاري داده است. (خاطرات حاييم وايزمن، ص 52 وپس ازآن).
سلطان عبد الحميد درخاطرات خود مي‌نويسد :" نقشه اي به دستم افتاد که بذله گو ودلقک جمال الدين افغاني وانگليسي معروف به بولند، دروزارت خارجه انگليس آماده کرده اند که درين طرح به انگليس پيشنهاد داده اند که خلافت ازدست ترکان عثماني گرفته شود. اين دو نفربه انگليس پيشنهاد داده اند که بايد شريف حسين امير مکه به حيث خليفه مسلمانان اعلان شود.
جمال الدين را من ازنزديک مي‌شناختم، ابتدا درمصر بود, مردي خطرناک است.او که مدعي مهدويت است، يک بار به من پيشنهاد داد که به وي اجازه دهم مسلمانان آسياي ميانه را برشوراند. من مي دانستم که وي ازپس اين کار برآمده نمي تواند. وي جاسوس ومامور اطلاعات انگليس بود، احتمال قوي وجود دارد که انگليسي ها او را به خاطر آزمايش من فرستاده بودند، من فورا پيشنهادش را رد کردم ، ازآن پس با بولند متحد شد "(خاطرات سلطان عبد الحميد، ترجمه به عربي از:دکترمحمد حرب ،ص 67 چاپ قاهره).
به احتمال قوي جمال الدين ازاثر مسموم شدن درگذشت. همانگونه که خواهرزاده وي درکتاب خود که ازآن قبلا ياد کرديم، به اين موضوع تاکيد مي کند. اما اين که چه کسي اين نقشه را کشيد وبه مرحله اجرا درآورد؟ ميرزا لطف الله خان ترجيحا مي گويد که سفيرونماينده فوق العاده ايران ناصرالملک که به خاطر انجام کاري به استانبول سفرکرده بود، کسي را مامور ساخت که غذاي جمال الدين را مسموم سازد، وبدين گونه جمال الدين افغاني به قتل رسانده شد. هرچند برخي گمان مي کنند که سلطان عثماني درين کار دست داشته است. خدا بهتر مي‌داند.
مقصود اين که دگرگونيي که دررفتار وسلوک سلطان عثماني دربرابر جمال الدين رخ داد، به اين شکل که درمرحله نخست او را بيش ازحد مورد تکريم قرار مي داد ودرمرحله بعدي به شدت ازاو کراهت داشت، چيزي است که جلب توجه مي کند وشک وترديدهايي را به وجود مي آورد مخصوصا با توجه به اين نکته که سلطان عبدالحميد را همه مردم به زرنگي وتيزهوشي اش وبه نقشه هاي دقيق وسنجيده اي که مي کشيد، مي شناختند درپهلوي اين که به شدت به آيين اسلام اخلاص داشت وبه امت اسلامي وقضاياي جهان اسلام اهتمام زياد ازخود نشان مي داد، وبه علما ي مخلص وصادق سخت احترام مي گذاشت. آري، شخصي با يک چنين کرکتري بعيد است که تغيير در موضعگيري اش دربرابر سيدجمال را ، تنها ناشي از دگرگوني درمزاجش بدانيم وعوامل ديگر را ناديده بينگاريم.
شکيب ارسلان درکتاب خود موسوم به «حاضرالعالم الاسلامي» به همين مناسبت ، به تفصيل ازسجاياي نيکوي سلطان عبدالحميد سخن به ميان آورده وگفته که ذکاء وزرنگي وعمق فراست وي زبانزد همه بوده است ولي اين را هم اضافه نموده که وي آدمي بوده دمدمي مزاج به دليل تناقضي که درروابط ورفتارهايش با ديگران ديده شده است (حاضرالعالم الاسلامي1/306 وپس ازآن).
من با اتهام عبدالحميد به دمدمي مزاج بودن وعصبي بودن، موافق نيستم. شايد يگانه دليل شکيب ارسلان درين مورد همين تحول مبهمي که در روابط ورفتار سلطان با جمال الدين رخ داده ، بوده باشد.اين که انگيزه ها وعوامل اين دگرگوني ناگهاني درروابط ومناسبات سلطان با جمال الدين براي ما مبهم وگنگ است معناي اين را ندارد که عبدالحميد دررفتارش با ديگران مزاجي برخورد مي کرد. ناآگاهي هيچگاه دليل حقيقت ثابتي نخواهد بود. فالجهل ماکان يوما ما دليلا علي حقيقه ثابته.
□□□
4- معروف وزبانزد است که جمال الدين عضويت يکي ازمحافل فراماسونري انگليسي را درمصر داشته است.اين محفل «ستاره شرق» نام داشته وبه جز مصري ها ديگران نمي توانسته اند عضويت آن را کسب کنند. منابع تاريخيي که اين مساله را ثابت کند فراوان يافت مي شود (به طورمثال :الماسونيه والماسونيون في الوطن العربي تاليف:حسين عمرحماده، ص 221. نيز:صوت الماسونيه تاليف زكي ابراهيم، ص 162 وپس ازآن).
نکته قابل توجه اين که خواهرزاده جمال الدين، ثابت کرده که جمال الدين افغاني ،يک سري نامه هايي را به يک شخصيت بزرگ که اسمش را درهيچ يک ازين نامه ها ذکرنکرده بلکه تنها او را به عنوان (مولاي- سرورم) مورد خطاب قرارداده ، موقعي که هنگام بازگشت خود ازهند، کانال سويس را عبور مي کرده ومي خواسته به اروپا سفرنمايد، فرستاده است. اين نامه ها درين کتاب موجود است که به خط جمال الدين نوشته شده است.
درطي يکي ازين نامه ها که اتفاقا طولاني ترين آنها هم هست، چنين مي نويسد:" من شخصا با فراماسوني ها مراوده داشتم وخديوي هم ازين امرآگاه بود. هرروز منشي خود را نزد من مي فرستا د ومي گفت : خديوي به شما سلام مي کند ومي گويد که تنها کسي که مي تواند شر اين فراماسوني هاي فرنگي واذنابشان را دفع کند، شما هستيد".
سپس مي افزايد:" من هم به خاطر دوستي عميقي که ميان من وخديوي برقراربود، سخن خديو را اجابت کردم، وبا فراماسون ها به دشمني وخصومت برخاستم، ومحافل شان را ترک گفتم، وازرياست محفل شان کناره گيري نمودم ،درحاليکه ازچند سال باز، رياست محافلشان را برعهده داشتم... همه اين کارها را به خاطر دوستي واثق خود با خديو انجام دادم".
جمال الدين درادامه مي نويسد:" ولي درين ميان رشک بران وکساني که نمي خواستند من نزد خديوي مقرب باشم، نزد او وشايت کردند، ومسايل را وارونه جلوه دادند وبه خديوي اين گونه نشان دادند که گويا من مغز متفکر اين گروه هستم، ومن ماشين محرک آنها هستم... ازين رو خديوي دستورداد که مرا از مصر بيرون کنند".
در ادامه، سيد جمال الدين افغاني، از رفتار بد وتحقيري که در هنگام اخراجش ازمصر با او صورت گرفته به تفصيل ياد آور مي شود، تا اين که مي گويد: "وقعي که برادران فراماسوني من، ازبازگشت من به آنها وهمدستي با آنها نا اميد شدند وديدند که من برخلاف آنها اظهار راي مي کنم، باران تهمت را برمن ريختند، وزبان هاي گزنده شان را برضد من به کار گرفتند، وبه دروغ شايع کردند که گويا من مي خواهم خديوي را به قتل برسانم.. من پيش ازين با آنها هرگز دشمني ننمودم ورياست حلقه شان را به دوش گرفتم ، همه اين ها به خاطراين بود که بردوستي خديوي بامن اطمينان داشتم".
درپايان نامه، با خواري وفروتني ازمولاي خود که اسمي ازآن نمي برد التماس مي کند که دستوردهد دارايي ها وکتاب ها وچيزهاي ديگري را که ازاو درمصر بازمانده به خدمتکارش (کسي به اسم العارف)، تحويل دهند و بازهم با زاري وخواري – به تعبير خودش- ازمخاطب خود مي خواهد که نسبت به شاگردانش همانند شيخ محمد عبده وسيد ابراهيم لقاني ، توجه ويژه مبذول دارد. (رجوع شود به کتاب «حقيقت جمال الدين افغاني» ازص 33 تا ص 43 (.
چون به پاراگراف هايي که ازين نامه طولاني ،مذکور افتاد با تعمق نگاه مي کنيم خود را درمورد تفسير سخن جمال الدين دريک وضعيت دشوار احساس مي کنيم:آيا انتساب جمال الدين به حلقات فراماسون ها ورسيدنش به رياست اين حلقات به هدف خدمت رساني به خديوي بود تا بدين وسيله بتواند از اسرار ونقشه هايي که برضدش طرح ريزي مي شد او را آگاه سازد، يا اين برعکس رابطه ودوستي اش با خديوي به خاطراين بود که به محفلي که رياستش را برعهده داشت خدمت کند، وبا اشراف کامل به مسايل به چيدن نقشه ها برضد خديوي بپردازد. باورم اين است که نمي توان با جرات کامل يکي ازين دو احتمال را ترجيح داد.
□□□
5- پنجمين چيزي که درين جا قابل طرح است پاره اي از نامه هايي است که شيخ محمد عبده به عنوان جمال الدين افغاني فرستاده است.اين نامه ها درچاپ نخست کتاب (تاريخ الاستاذ الامام) تاليف محمد رشيد رضا يافت مي شود. ولي من که خواستم اين نامه ها را در چاپ هاي بعدي اين کتاب پيدا کنم ، موفق نشدم. شايد دليل حذف اين نامه ها ازسوي رشيد رضا درچاپ هاي بعدي اين باشد که محتواي اين نامه ها مشتمل بر برخي عباراتي بوده که که کفر آشکار را ازآن مي توان به دست آورد وهيچ شک وريبي درآن وجود ندارد. به همين جهت رشيدرضا خواسته که ازنشر آنها درچاپ هاي بعدي خود داري نمايد.
به هرحال، اين نامه ها براساس اسناد ووثائقي که دانشگاه تهران آن را نشرنموده به ثبوت رسيده ودر دسترس همگان است.
همچنان خواهرزاده سيد جمال الدين، اين نامه ها را به خط شيخ محمد عبده درکتاب خود « حقيقت جمال الدين افغاني» با عکس آنها به چاپ رسانده است. تنها درين جا چند فقره عجيب دريکي ازين نامه ها را ازنظرشما مي گذرانيم:" سرور بزرگ من! که خدايش نگهدارد ومقاصدش را برآورده سازد:اي کاش آنچه را که برايت مي نويسم مي دانستم ، وتو آنچه را که در دل من است مي داني همانگونه که ازآنچه که دردل خودت هست آگاهي، بادست خود ما را ساختي، و بر روح وقلب ما صورت هاي کماليه آن را افاضه نمودي، وبه بهترين صورت آن را آفريدي. به کمک تو توانستيم که خود را بشناسيم ، وباتو تو را شناختيم، وبا تو همه مخلوقات را شناختيم، مبدا ومنشا ما ازتوست، وبه سوي تو، آري به سوي تو باز گشتگاه ما است". ادامه دار

نظر شما (1)