"خگيؤونكي: محمدمحسن «مختار»" كله چيگ دانسانانو په تاريخ نظر واچوو داخگركگنديإي چي دشگحگو په سياسي او تولنيزو حقوقو باندي أير راز راز اوكگأوأ دورانونه او زماني تيري شويدي اوتيريإي.
د(جمهوريت اتيا) په فلسفه اوحكمت كي شگحگو دغلامانو او مريانونه زيات قدر نه درلوده او دعزت په ستركگه ورته نه كتگل كيده.
شگحگه دافلاطون په جمهوريت كي دكرامت او قدر وؤ وبلل شوه. دغه فيلسوف په خپله فلسفه او جمهوريت كي دشگحگي حقوق دنارينه سره برابر كؤل، په تگولو سياسي، اجتماعي او مدني حقوقو كي دنارينه شره شريكه كؤه. افلاطون په خلكو كي خگركگند اعلان وكؤ چيگ: شگحگه ددي خبري لايقه ده چيگ دنارينه سره يو حگای په غتگوغتگو منصبونو، محكمو او عسكري خگانكگوكي كار وكؤي.
افلاطون خلكو ته په أاكگه وويل: "شگحگه دجنكگ په ميدان كي له نر نه زيات جنكگ كولاي شي. نو لازمه ده چيگ شگحگو ته عسكري تعليم اوپريتگ په شگه شان وركؤ شي."
شگحگو هم دافلاطون دا وينا صحيح كؤه او دنيا ته يي خپله زؤه ورتيا په عمل كي ونيودله.
شگحگه دارستو په فلسفه كي:‌شگحگه دارستو په دوران كي أيره خواره او زليله وه.
ارستو دشگحگو په ژوندانه خاوري او ايري واؤولي او د"جمهوريت اتيگنا" ته ئي زياته زليله كؤه. كوم سياسي او تگولنيز حقوقي چي افلاطون وركؤي وه ارستو تگول منسوخ اعلان كؤل. ارستو خلكو ته په اوچت اّواز وويل: "شگحگه دسؤي نه په عقل اوفكر كي لاندي ده نو لازمه ده چيگ تل دسؤي تابع وي او خپل واك او اختيار يي هيخگ نه وي."
رومي شگحگي: له راستونه وروسته دروم (ديموقراطيت) تگكي په تگكي دشگحگو په حقوقو كي دارستو پيروي وكؤه او دشگحگو تگول حقوق ترخاورو لاندي شولي او شگحگو ته چا دانسان په ستركگه نه كتل.
شگحگي دعيسي"ع" په مبارك او عادل دوران كي: كله چيگ دعيسي"ع" (ديموقراطيت) په نؤه كي شرق او غربق ته ورسيد انصاف اوعدالت أير شو، شگه او بد وپيژندل شوه. په دي وخت او زمان كي عيسي"ع" خلكوته په أاأه زؤه وين وكؤه او وي ويل:
"شگحگه دنارينه سره په تگولو انساني حقوقو كي برابره ده او تگول حقوق يي ورته شايست كؤل دنارينه ستره يي دژوندانه په تگولو ميدانونو كي كگأه كؤله او خلكو ورته دعزت په ستركگه وكتل.
او دانسانانو په أله كي وشميؤل شوه. حگكه دعيسي"ع" خاص "نصب العين" داوه چي په دنيا كي مساوات، عدل او انصاف برقرار وي، مره يه او يادار نه وي.
شگحگه داسلام نه مخكي: شگحگي داسلام نه مخكي دجاهليت په دوره كي خواري او زليلي وي سياسي، تگولنيز او مدني حقوق يي ته درلودل له حيواناتو هم قدر كم وه. دالاخگه چيگ خلكوته دلور پيدا كيدل شم شگكاره كيده او كله يه چي جله پيدا شوه هغه به يي ژوندي شگحگو له په دي مانا چي كه چيري لويه شي نو بيا به ديو پردي حگوان په غيإ كي پريوزي دجاهليت په دوره كي شگحگه دغوا، خره او بزي په شان خرخگيدله او دنورو مالونو غوندي په ميراث وؤل كيدله.
شگحگه داسلام په شگايسته دوران كي: دهري سختي وروسته اّساني راحگي له هري شپي وروسته سبا راحگي له هري تياري وروسته رنگا راحگي دا زماني واقعيتونه نه دي.
كله چي داسلام لمر په شرق او غرب كي خورشو او خلكوته يي سمه او انساني لاره وشگودله او محمد"ص" خلك داسلام دين ته راوبلل او لوي خگشگتن تگولو انسانانو ته په كامل او پوره انصاف او عدل سره خپل خپل حقوق په اّسماني كتاب كي دمحمد"ص" په وسيله خلكوته راوليإل، شگحگه او نارينه يي تگول په انصاف سره په خپلو احكامو مكلف كؤل او په حقوقو كي يي هيخگ فرق او توپيرونه كؤ شگحگه يي له نارينه سره برابره كؤه اوخلكو ته يي په قراّن مجيد كي عام اعلان وكؤ.
( يا ايهاالذين اّمنو لايحل لكم ان ترثو انساء كرهاً....)‌ ترجمه: " اي مسلمانانو! تاسو ته نه دي روا چي شگحگه په ميراث يوسي او په زور سره يي واخلي... و(لئن مثل الزي عليهن بالمعروف)‌ ترجمه: " شگحگه په سؤو حق لري لكه چيگ سؤي په شگحگو حق لري."
محمد"ص" خلكوته نصيحت كاوه چيگ تاسو دخپل دين مسلي دعايشي"رض" نه زده كؤي له دي نه صافه اوشگكاره معلوميده چيگ بي بي عايشه"رض" أيره لويه عالمه او متفكره شگحگه وه، همدا رنكگه داصحابو په زمانه كي أيرو شگحگو داسلام په غذاكگانو كي دسؤو سره يو حگای كگأون كاوه لنأه داچي دحضرت محمد"ص" په دوران كي شگحگه انسان وكگنگل شوه دسؤو له غلامي خلاصه شوه او دنارينه ظلم او استعمار ختم شو او له مرئي توپ نه اّزادي اوخپلواكي ته راووتله.
(اتاترك مصطفي كمال) دعدل او مساوات غإ دشگحگو غوإو ته ورساوه نوموؤي شگحگه دسياست ميدان ته دنرانو سره يوحگای راوبلله او دتركيي په پارلمان كي شگايسته شگايسته نجونو په سياست كي كار شروع كؤ. دتركيي حكومت دمسلمانانو په حكومتونو كي لمؤي حكومت دي چيگ شگحگو ته ئي اّزادي وركؤه اوشگحگو ته يي په محكمو اوعسكري خگانكگو كي حگای وركؤيدي. نن ورحگ شگحگه حتي دتاج او تخت خاونده شوه او نن دنارينه سره دمساوات او برابري قدم وهي.
او دترقي په لاره كي خپلي سپيني پوندي ستؤي كوي اوس په أيرو حكومتونو كي شگحگو ته دانتخاب حق هم وركؤي شويدي.
په 1893 م كال كي دنيوزيلند حكومت شگحگو ته داّزادي او انتخاب حق وركؤ.
په 1907م كال اّستراليا، 1906م كال پوليند، په 1913م تاروي، په 1915م أنمارك او اّيسلند، په 1917م كال كي روس، په 1918م كال كي انكگلستان په 1935م كال كي هندوستان، په 1944م كال كي فرانسي او په 1955 كال كي ويتنام شگحگو ته بشپؤه اّزادي او دانتخاب حق وركؤيدي په تگوله نؤه كي دروس دحكومت په پارلمان كي دشگحگو تعداد أير دي چي دروسي دشورا په مجلس كي 248 تنه شگحگو غؤيتوب درلود.
دبشر دحقوقو نؤيوالي اعلاميي په دي تگكي تگينكگار كؤيدي چي انسانان تگولي اّزاد زيإيدلي دي او تگول يو خپل دژوندانه حق، درايو وركولو حق دكار او تگولنيزو سياسي فعاليتونو حق لري دا واقعيت يو حگل بيا په أاكگه كوي چي شگحگي له نارينه ووْ او دتگولني له نورو افرادو سره برابر حقوقو او امتيازات لري. هغو اعلاميو او كنفرانسونو ته په پاملرني سره چي دشگحگو هراؤخيز او پراخ رول پكشگي منعكس شويدي كولاي شو ووايو چي دمارچ دمياشتي اتمه نيگتگه دشگحگو دمبارزو په تاريخ كي دأيري ستري او ارزشگتناكي ورحگي په توكگه حگانكگؤي ارزشگت لري.

نظر شما (0)