"نوشته: عبدالشهيد ثاقب" علاوه بر اين، از آن جايي كه زن، مادر است وقرآن توصيف وتمجيد زيادي از مادر نموده است، مي توان گفت كه زن درجهان بيني اسلامي از موقعيت ويژه ووالايي بر خوردار است كه درهيچ فرهنگ، دين ومكتب ديگري آن موقعيت براي زن، منظور نشده است.
زن از ديدگاه قرآن، دشمن واغواگر انسان نيست، چنانچه مولاناي روم مي پندارد، بلكه زن ومرد، هر دو دوست همديگر اند و در راه رسيدن به كمال، دشمنان مشترك دارند كه عبارتند از:
الف - شيطان:
درآيات عديدة قرآن، شيطان دشمن انسان معرفي شده واختصاصي دراين آيات به چشم نمي خورد:
"ان الشيطان للانسان عدومبين".
(به درستي كه شيطان براي انسان دشمن آشكار است.)
"الم اعهداليكم يا بني آدم ان لاتعبدوا الشيطان انه لكم عدومبين".
(اي فرزندان آدم، آيا با شما پيمان نبستم كه بندگي شيطان را نكنيد، او دشمن آشكار براي شما است.)
ب- نفس حيواني وخواسته هاي آن:
درآيات قرآني واحاديث نبوي، نفس فرمان دهنده به بدي ها، دشمن ترين دشمنان معرفي شده است.
اسلام وبرابري حقوقي زن ومرد
برابري حقوقي زن ومرد كه دراعلامية حقوق بشر مندرج است ومساله سازگاري وعدم سازگاري آن با اسلام، يكي از موضوعاتي است كه اختلاف نظرهاي زيادي را درمجامع علمي وفرهنگي و درميان انديشمندان مسلمان برانگيخته است.
دراين ميان، بنده (نويسنده) ديدگاه هاي سه دستة عمده از اين انديشمندان راتشريح ومورد نقد و بررسي قرار خواهم داد.
اول – سنت گرايان، يا علماي سنتي:
اين دسته از انديشمندان كه دركشورما، نسبت به ديگران اكثريت را هم تشكيل ميدهند، تحت تأثير يك سلسله باورهاي خرافاتي كه اساسي دراسلام ندارد، به اين عقيده اند كه در اسلام، حقوق زن ومرد مساوي نبوده، بلكه اسلام، يك سلسله حقوق ومزيت هاي ويژه اي را براي مردان منظور داشته است كه زنان از آن محروم اند. محسن كديور، يكي از انديشمندان مشهور ايران، دراين باره چنين مي نويسد: "دراسلام سنتي، تفاوت حقوقي انسان ها منحصر به تفاوت ديني ومذهبي نمي شود. درواقع دومين محور تعارض اسلام تاريخي با انديشة حقوق بشر، عدم تساوي حقوق زن ومرد است. بنابراين جنسيت، دومين منشاء تبعيض حقوقي دراسلام سنتي است. البته اين تفاوت درهمة حقوق نيست.
دربسياري از احكام، حقوق تجاري، يا حقوق عبادي زن ومرد مساوي اند. اما از سوي ديگر درحقوق مدني وحقوق جزايي وكيفري جنسيت موجب تفاوت حقوقي است. درموارد اندكي اين تبعيض به زنان است. مثلاً نفقه يعني مخارج خانواده به شرط تمكين زن از مرد به عهدة مرد است و زن حتا در صورت تمكين مالي، تعهدي درزمينه مخارج خانواده ندارد. در صورت جدايي نيز، باز مادر تعهد مالي نسبت به كودكانش ندارد وتأمين مخارج فرزندان تا قبل از بلوغ درپسران ، وتا قبل ازازدواج در دختران، به عهده پدر است. زنان از حضور درميدان جهاد وجنگ نظامي معافند. كشتن زنان حاضر درميدان جنگ از سوي مسلمانان جايز نيست. زنان اهل كتاب از پرداخت جزيه به حكومت اسلامي معافند. حضور درنماز جمعه برزنان واجب نيست. زن مرتد، برخلاف مرد مرتد، اعدام نمي شود، بلكه به حبس با اعمال شاقه محكوم مي شود. اما درموارد متعددي زنان درمقايسه با مردان ازحقوق كمتري برخوردارند.
ازپنج منصب مهم ديني، زنان مطلقاً محروم اند. دراسلام سنتي شرط احراز مرجعيت تقليد (البته درفقه تشيع- نويسنده)، قضاوت، زمام داري سياسي يا امارت و ولايت، امام جمعه وبالآخره امامت جماعت (البته درصورتي كه مومنين مرد باشند) مرد بودن است.
اسلام تاريخي زنان را فاقد صلاحيت مديريت كلان سياسي وقضاوت ورهبري ديني ميداند. ديه يا خون بهاي زن نصف دية مرد است."
از نظر اين گروه، زن موجودي است شرير، عنصري گناهكار، سبك سر، مسوول خاموش سازي روح عالم، آلة دست شيطان براي اغواي مردان و...
به ديدگاه اما غزالي نظر كنيد.
ابو حامد محمد مشهور به "امام محمد غزالي" (متوفي به سال 505 هـ) كه از مشاهير فلسفه وعرفان اسلامي است، دربارة زن، چنين مي نويسد: "اما آن خصلت هايي كه حق تعالي زنان را بدان عقوبت كرد. چون حوا در بهشت نافرماني كرد و از آن درخت گندم خورد، حق تعالي زنان را هجده چيز عقوبت كرد:
1- حيض
2- زادن
3- جدا شدن از مادر وپدر ومرد بيگانه را شوهر كردن
4- به نفاس آلوده شدن
5- آنكه مالك تن خويشتن نباشد.
6- كمي ميراث.
7- طلاق كه بدست ايشان نگردد.
8- آنكه مرد را چهار زن حلال كرد و زن را يك شوهر
9- آنكه در خانه معتكف بايد بودن.
10- آنكه درخانه سر پوشيده دارد.
11- آنكه گواهي دوتن را برابر يك مرد نهاده اند.
12- آنكه از خانه بيرون نيايد مگر با كسي محرم.
13- آنكه مردان را نماز عيد، نماز آدينه ونماز جنازه بود واز پس جنازه روند و عزا كنند وزنان را اين ها نباشد.
14- اميري را نشايند و نه قضا ونه حكم را.
15- آنكه فضل را هزار بهره است، يك بهره از آن زنان را است.
16- آنكه در قيامت چند ان كه جمله امت را عذاب بود يك نيمة از آن زنان "فاجر" را بود.
17- چون شوهرش بميرد، چهار ماه وده روزش عدت ببايد داشتن.
18- آنكه چون شوهرش طلاق دهد، سه ماه، يا سه حيض عدت ببايد داشتن."
وي در ادامة مطلب مي نويسد: "بدانكه جملگي خوي زنان بر ده گونه است وخوي هريك به صفت چيزي از حيوانات مانند است.
يكي چون خوك
دوم چون كپي
سوم چون سگ
چهارم چون مار
پنجم چون اشتر
ششم چون گژدم
هفتم چون موش
هشتم چون كبوتر
نهم چون
دهم چون گوسفند"
وي بعد از تشريح هر واحد از خواص ده گانه، از زني به نيكي ياد مي كند كه صاحب خوي گوسفندي باشد: "و زن كه خوي گوسفندي دارد، مبارك بود همچون گوسفند كه اندر همه چيزهاي وي منفعت يابي. زن نيك هم چنين بامنفعت بود وبر شوهر خويش وبراهل وهمسايگان خويش رحيم بود وبرخان ومان وفرزندان خويش مشفق ومهربان بوده و اطاعت دارد خداي را جل جلاله، وبدان كه پارسايي ومستوري نعمتي است مرد را ازنعمت هاي خداوندتعالي هيهات وهيهات كه بر زن پارسا كم كسي قادر شود."
غزالي درجاي ديگري مي نويسد: "آباداني جهان از زنان است و آباداني بي تدبير هرگز راست نيايد وگفته اند كه شاوروهن وخالفوهن... وبه حقيقت هرچه به مردان رسد از محنت وبلا وهلاك، همه از زنان رسد و آخر از ايشان كم كسي به مراد وكام دل رسد."
نقد وبررسي:
غزالي وهم فكران متأخرش علت عدم مساوات حقوقي زن ومرد وبرتري حقوقي مرد نسبت به زن را دراسلام، همان ارتكاب گناه اوليه ميدانند كه توسط زن (حوا) صورت گرفت. چنانچه اين مدعاي مارا، اظهارات فوق الذكر امام محمدغزالي نيز تاييدمي كند.
واحياناً از تفاوت هاي موجوده ميان مرد و زن نيز سود جسته وبراي نفع مدعاي شان استفاده مي كنند، اما اين جريان، درميان شان كم بوده واستدلال اصلي شان همان ارتكاب گناه اوليه توسط زن (حوا) است.
بحث پيرامون تفاوت هاي موجوده ميان مرد و زن را به بعدي موكول نموده وبعداً مورد نقد و بررسي قرار خواهيم داد، اما دررابطه به ارتكاب گناه اوليه وداستان حوا وآدم دربهشت گمشده، همين قدر اشاره مي نماييم كه اين داستان معني ديگري دارد كه تاهنوز فهميده نشده است.
اين داستان، چگونگي كشف سرحاصل خيزي زمين بدستان تواناي زن را بيان مي كند و ازچگونگي خروج آدميان از نظام اشتراكي وكمون اولية (بهشت گمشده) وهبوط شان به نظام كشاورزي (زمين) صحبت مي كند، نه از آن چيزي كه قرائت رسمي مان را از اين داستان تشكيل ميدهد. اين موضوع را اين قلم، طي يك مقالة مسبوطي تحت عنوان "غسل تعميد زن؛ پژوهشي پيرامون چيستي گناه اوليه" برشتة تحرير در آورده است كه مي توانيد در آنجا اين موضوع را مفصلاً مطالعه كنيد. در آن مقاله به گونة بسيار مستدل، تذكر رفته است كه اين داستان، نه تنها كه بر بي خردي، نقصان عقل وبست رأيي زن اشاره نمي كند، بلكه نبوغ فكري زنان را حكايت ميكند وا زخدمات شايستة زنان براي پيشرفت تمدن، ياد ميكند.
سوم: متجددين ويا پيروان مكتب اسلام سياسي:
اين دسته، برخلاف سنت گراها، به اين عقيده اند كه حقوق زن ومرد ازنگاه اسلام مساوي بوده اما مشابه نيست. به باور اين گروه، آنچه از نظر اسلام مطرح است اين است كه زن ومرد، بدليل اينكه يكي زن است وديگري مرد، داراي يك سلسله تفاوت هايي اند. به گونة نمونه؛
ازلحاظ جسمي:
مرد به طور متوسط درشت اندام تر است و زن كوچك اندام تر، مرد بلند قد تر است و زن كوتاه قدتر. مرد خشن تر است و زن ظريفتر، صداي مرد كلفت تر و خشن تر است وصداي زن نازكتر ولطيف تر، رشد بدني زن سريعتر است ورشد بدني مرد بطي تر، حتي گفته مي شود جنين دختر از جنين پسر، سريعتر رشد مي كند. رشد عضلاني مرد و نيروي بدني او از زن بيشتر است، مقاومت زن دربرابر بسياري از بيماري ها از مقاومت مرد بيشتر است. زن زودتر از مرد به مرحلة بلوغ ميرسد و زودتر از مرد هم ازنظر توليد مثل ازكار مي افتد، دختر زود تر از پسر به سخن مي آيد، مغز متوسط مرد ازمغز متوسط زن بزرگتر است، ولي با درنظرگرفتن نسبت مغز به مجموع بدن، مغز زن از مغز مرد بزرگتر است. رية مرد قادر به تنفس هواي بيشتري از رية زن است، ضربان قلب زن از ضربان قلب مرد سريعتر است.
ازلحاظ رواني:
ميل مرد به ورزش وشكارهاي پر حركت وجنبش، بيش از زن است. احساسات مرد مبارزانه وجنگي واحساسات زن صلحجويانه وبزمي است، مرد متجاوز تر وغوغاگر تر است و زن آرامتر وساكت تر. زن از توسل به خشونت دربارة‌ديگران ودربارة خود پرهيز مي كند و به همين دليل خودكشي زنان كمتر از مردان است. مردان دركيفيت خودكشي نيز از زنان خشن تر اند. مردان به تفنگ، دار، پرتاب كردن خود از بالاي ساختمان هاي مرتفع متوسل مي شوند، وزنان به قرص خواب آور و ترياك وامثال اينها .
احساسات زن از مرد جوشان تر است، زن سريع الهيجان تر است يعني زن درمورد اموري كه مورد علاقه ياترسش هست، زودتر و سريعتر تحت تأثير احساسات خويش قرار ميگيرد ومرد سرد مزاجتر از زن است. زن طبعاً به زينت وزيور وجمال وآرايش ومودهاي مختلف علاقه زياد دارد، برخلاف مرد، احساسات زن بي ثبات تر از مرد است، زن از مرد محتاط تر، مذهبي تر، پُرحرف تر وترسوتر وتشريفاتي تر است، احساسات زن مادرانه است واين احساسات از دوران كودكي در او نمودار است، علاقة زن به خانواده وتوجه نا آگاهانة او به اهميت كانون خانوادگي بيش از مرد است. زن درعلوم استدلالي ومسايل خشك عقلاني به پاي مرد نمي رسد ولي در ادبيات، نقاشي وساير مسايل كه با ذوق واحساسات مربوط است دست كمي از مرد ندارد.
مرد از زن بيشتر قدرت كتمان راز دارد واسرار ناراحت كنندة را در درون خود حفظ مي كند، و به همين دليل ابتلاي مردان به بيماري ناشي ازكتمان راز، بيش از زنان است. زن از مرد رقيق القلب تر است وفوراً به گريه واحياناً به عنش متوسل مي شود. وهمين تفاوت هاي موجوده ميان مرد وزن ايجاب مي كند كه داراي حقوق وتكاليف يكسان نباشند واز لحاظ بسياري از حقوق وتكاليف، وضع مشابهي نداشته باشند.
مرتضي مطهري كه يكي از رهبران فكري اين دسته است، در رابطه چنين مي نويسد: "آنچه ازنظر اسلام مطرح است اين است كه زن و مرد، بدليل اينكه يكي زن است وديگري مرد درجهات زيادي مشابه يكديگر نيستند، جهان براي آن ها يكجور نيست، خلقت وطبيعت آن ها را يكنواخت نخواسته است. وهمين ايجاب ميكند كه از لحاظ بسياري از حقوق وتكاليف ومجازات ها وضع مشابهي نداشته باشند.
دردنياي غرب اكنون سعي مي شود ميان زن ومرد از لحاظ قوانين و مقررات وحقوق ووظايف وضع واحد ومشابهي به وجود آورند و تفاوت هاي غريزي وطبيعي زن ومرد را ناديده بگيرند. تفاوتي كه ميان نظر اسلام وسيستم هاي وجوددارد دراينجا است...
تساوي غير از تشابه است، تساوي برابري است وتشابه يكنواختي. ممكن است پدري ثروت خود را به طور مساوي ميان فرزندان خود تقسيم كند، اما به طور متشابه تقسيم نكند. مثلاً ممكن است اين پدر چند قلم ثروت داشته باشد، هم تجارتخانه داشته باشد وهم ملك مزروعي وهم مستغلات اجاري، ولي نظر به اينكه قبلاً فرزندان خود را استعداد يابي كرده است دريكي ذوق وسليقة تجارت ديده است و در ديگري علاقه به كشاورزي ودرسومي مستغل داري، هنگامي كه ميخواهد ثروت خود را درحيات خود ميان فرزندان تقسيم كند با درنظرگرفتن اينكه آنچه به همة فرزندان تقسيم مي كند از لحاظ ارزش، مساوي با يكديگر باشند و ترجيح وامتيازي از اين جهت در كار نباشد، به هر كدام از فرزندان خود همان سرمايه را ميدهد، كه قبلاً درآزمايش استعداديابي آنرا مناسب يافته است. كميت غير از كيفيت است، برابراي غير يكنواختي است. آنچه مسلم است اين كه اسلام حقوق يك جور ويك نواختي براي زن ومرد قايل نشده است. ولي اسلام هرگز امتياز وترجيح حقوقي براي مردان نسبت به زنان قايل نيست. اسلام اصل مساوات انسان ها را دربارة زن ومرد نيز رعايت كرده است. اسلام باتساوي حقوق زن ومرد مخالف نيست، با تشابه آن ها مخالف است."
امام شهيد حسن البناء، مرشد وبنيانگذار سازمان اخوان المسلمين، نيز به اين عقيده است كه قوانين اسلام مبتني برطبيعت و درتطابق با قوانين وضع شده است. وي در رابطه به سرپرستي مرد در امور خانوادگي، اين موضع را چنين تشريح مي كند: "خداوند مقرر فرموده است كه خانواده دولتي است كه از زن ومرد تشكيل ميگردد وسرپرستي اين دولت به عهدة مرد است." (الرجال قوامون علي النساء بما فضل الله بعضهم علي بعض وبما افقوا من اموالهم). مردان كارگزاران وفرمانروايند برزنان، به خاطر آنچه كه برتري داده است خدا بعضي را بر بعضي وبخاطر آنچه كه هزينه كردند ازمال هاي شان.
برادرم: اين بدان علت است كه لازم است يكي مسووليت نظام خانواده را بعهده داشته باشد، اما سوال اينجاست كه چه كسي سزاوار تر در امر سرپرستي نظام خانواده است، مرد يا زن؟؟ مرد كه به طور طبيعي نيرومنداست، وبراساس عقل وهوشياري عملي مي كند؟ يا زن كه طبيعتش نرم وملايم است وبرمبناي عاطفه، قلب واحساسش عمل وزندگي مي كند؟
شكي نيست كه مردهمان كسي است كه اين مسووليت سنگين ومهم به او سپرده مي شود...
برادرم دراين قضيه، در مي يابيم كه اسلام مبتني برطبيعت ومنطق است".
برخلاف سنت گرايان، از نظر اين گروه، شخصيت انساني زن و مرد، يكسان بوده وچنين نيست كه انسانيت ودرجة انسان بودن مرد از زن بيشتر باشد.
حسن البناء دراين باره چنين مي نويسد: "برادران: اين آية كريمه به روشني كامل براي ما بيان ميدارد كه جنس تمام افراد بشر يكي است. اين جنس به يك نفس باز ميگردد و ازهمين نفس واحد است كه همسرش آفريده شده است.
پس مردان وزنان اصل شان يكي است...." هم چنان، امام شهيد حسن البناء در تفسير آية 49 و50 سورة شوراي، دراين باره چنين مي نويسد: "برادرم: دراينجا در مي يابي كه خدايتعالي دختر را قبل از پسر ذكر نموده، و دختران را بخشش وعنايتي از جانب خود معرفي نموده، كه به هركسي بخواهد ارزاني ميكند، وپسر را نيز بخشش وعنايتي از نزد خود معرفي فرموده است و برهركس بخواهد دختر و پسر ارزاني ميكند. پس نسل انساني با هم برابر است و بين دختر وپسر فرقي نيست و ارزاني فرمودن هركدام از پسر ودختر از فضل ولطف خدا است.
برادرم: اگر خوب بنگريم در مي يابيم كه خداوند واژة دختر را قبل از پسر ذكر فرموده، تا شبهة نقص از زن زدوده شود...."
اين گروه برخلاف علماي سنتي، مقصر اصلي در داستان هبوط از بهشت گمشده، زن را معرفي نمي كند، بلكه سهم حوا وآدم هر دو را دراين هبوط يكسان مي دانند.
مرتضي مطهري دراين باره چنين مي نويسد:
"يكي ديگري از نظريات تحقير آميز كه درگذشته است و در ادبيات جهان آثار نامطلوبي به جا گذاشته است، اين است كه زن عنصر گناه است، از وجود زن شر ووسوسه بر مي خيزد، زن شيطان كوچك است، مي گويند درهرگناه وجنايتي كه مردان مرتكب شده اند زني در آن دخالت داشته است، ميگويند، مرد در ذات خود ازگناه مبرا است واين زن است كه مرد را به گناه مي كشاند، ميگويند شيطان مستقيماً دروجود مرد راه نمي يابد وفقط ازطريق زن است كه مردان را مي‌فريبد، شيطان زن را وسوسه مي كند وزن مرد را، ميگويند آدم اول كه فريب شيطان را خورد واز بهشت سعادت بيرون شد ازطريق زن بود، شيطان حوا را فريفت وحوا آدم را. قرآن داستان بهشت و آدم را مطرح كرده، ولي هرگز نگفته كه شيطان يا مارحوا را فريفت وحوا آدرم را فريفت وحوا آدم را، قرآن نه حوا را بعنوان مسوول اصلي معرفي مي كند ونه او را از حساب خارج ميكند، قرآن ميگويد: به آدم خودت وهمسرت دربهشت سكني گزينيد واز ميوه هاي آن بخوريد، قرآن آن جا كه پاي وسوسة شيطاني را به ميان مي كشد، ضمير "ها" را به شكل تثنيه مي آورد و ميگويد: "فوسوس لهما الشيطان" شيطان آن دو را وسوسه كرد.
"فدلاهما بغرور". شيطان آن دو را به فريب راهنمايي كرد، "وقاسمهما اني بكمامن الناصحين". يعني شيطان دربرابر هردو سوگند ياد كرد كه جز خير آن ها نمي خواهد.
به اين ترتيب، قرآن بايك فكر رايج آن عصر و زمان كه هنوز هم درگوشه وكنار جهان بقايايي دارد، سخت به مبارزه پرداخت و جنس زن را از اين اتهام كه عنصر وسوسه وگناه، وشيطان كوچك است مبرا كرد."(‌ )
نقد وبررسي:
نظريات اين گروه، براساس وشالودة اصالت طبيعت پي ريزي شده است. اين گروه، بيشتر ازموضع اصالت طبيعت زيست شناختي واحياناً، ازموضع اصالت طبيعت رواني يا روحي براي نفع مدعاي شان استدلال مي كنند و خواهان همرنگ شدن با طبيعت اند. براي آنكه بتوانيم، حرف اين گروه را درست تر بفهميم، ناگذريم كه اصالت واقسام آنرا تعريف نماييم.
اصالت طبيعت برسه قسم است:
1- اصالت طبيعت زيست شناختي:
اصالت طبيعت زيست شناختي عبارت از اين نظريه است، كه گرچه قوانين دولتي واخلاقي خودسرانه هستند، اما برخي قوانين طبيعي زيست شناسي جاويد و لايتغيري نيز وجود دارد كه مي توان از آنها، اينگونه دستورها رااستنتاج كرد.
كارل ريموندپوپر، اصالت طبيعت زيست شناختي را چنين مثال ميدهد: "قايلان به اصالت زيست شناسي ممكن است استدلال كنند كه عادات مربوط به تغذيه- يعني وعده هاي غذا ونوع خوراكها مثال هايي هستند كه ازخودسرانه وميلي بودن عرف ها؛ با اين همه، بي‌گمان دراين زمينه، بعضي قوانين طبيعي نيز هست. في المثل، انسان اگر بيش از حد، يا به مقدار ناكافي غذا بخورد، خواهد مُرد.
بدين ترتيب، به نظر مريسد، همانگونة كه درپيش نمودها وظواهر، حقايقي وجود دارند، درپس قراردادهاي خود سرانة ما نيز قوانين طبيعي لايتغيري، بويژه قوانين زيست شناسي، موجود اند."( )
2- اصالت تحقق اخلاقي:
كارل پوپر اين كتب را چنين بيان مي كند:‌ "اصالت تحقق اخلاقي، قايل به اين است كه دستور ديگري وجود ندارد، بجز قوانيني كه في الواقع بر قرار شده اند وبنابراين، وجود متحقق دارند. ديگر معيارها را همه تخيلاتي فاقد واقعيت مي شمارد. معيارخير ونيكي، قوانين موجود است وبس. آنچه هست، خوب است."
3- اصالت طبيعت رواني يا روحي:
پوپر، اين مكتب راچنين بيان مي كند: "اصالت طبيعت رواني يا روحي به يك اعتبار آميزه اي است از دو نظر پيشين (اصالت طبيعت زيست شناختي واصالت تحقق اخلاقي)، و بهترين راه تبيين آن، استدلال دارد يكسو نگري آن دونظر است. چنين استدلال مي شود كه پيروان اصالت تحقق اخلاقي حق دارند تاكيد كنند، كه دستورها همه عرفي يعني محصول بشر وجامعه اند، ولي از اين امر واقع غافل اند كه، به همين دليل، هر دستوري نمايانگر سرشت رواني يا روحاني آدمي وطبيعت جامعة بشري است. از سوي ديگر، كسي كه قايل به اصالت طبيعت زيست شناختي است نيز حق دارد، فرض را بر وجود برخي هدفها يا عنايات طبيعي قراردهد كه دستور هاي طبيعي از آن ها قابل استنتاج اند، ولي از اين امر واقع غافل است كه هدف هاي طبيعي ما ضرورتاً هدف هاي از قبيل تندرستي ولذت جويي وغذا وسرپناه وتوليد مثل نيست.

نظر شما (0)