"سیدزکریا راحل" امروز نخستین سال درگذشت محمد ظاهر، پادشاه پیشین افغانستان است. آنچه در پی می آید نوشته ای است از من، که سه روز بعد از مرگ او، نوشته ام.
محمد ظاهر، شاه سابق افغانستان، پس از آن که نزديک به نيمي از عمرخود را در حکم‎راني سلطنتي بر افغانستان گذراند، با در غلتيدن به دره‎ي مرگ، همه‎ي خاطرات پرشکوه شاهانه‎ي خود را بدرود گفت. ظاهرشاه را در طول مدت چهل ساله‎ي سلطنت وي بر افغانستان، هيچ‎گونه چالش سياسي و نظامي اي که آرامش مطلقه‎ي سلطنتي اش را بر آشوبد، در معرض تهديد قرار نداد. کودتاي داود خان، پسرعموي او نيز با توجه به اعتراف خود اعلي‎حضرت، به خستگي از سلطنت، فرصت يک تنوع و استراحت سي ساله را براي او فراهم ساخت. بنا بر اين، در ميان تمامي حکام، سلاطين و رؤساي جمهور افغانستان، ظاهرشاه، تنها فرمان‎روايي بود که از قدرت، حظ وافر برد و لذت سلطنت را به تمامي و با پوست و گوشت خود حس کرد. شايد انفعال ذاتي او به عنوان يک ويژگي شخصيتي، مهم‎ترين عامل بازدارنده‎ي وي از رويکردهاي تنش‎زا در سياست داخلي و خارجي نظام سلطنتي بوده است.
در اين مورد، به عدم واکنش منفي ظاهرشاه در برابر کودتاي داود خان براي باز پس‎گيري قدرت سلطنتي، علي الرغم اعلام آمادگي برخي از همسايگان افغانستان در زمينه‎ي حمايت از وي، مي توان استناد کرد. افزون بر اين، آنچنان که گفته مي شود، ظاهرشاه، تمايل مهارناپذيري به لذت بردن از موهبت ها و زيبايي ها، به معناي عام کلمه، داشته است. اين البته يک استثنا نيست، بلکه در نظام هاي سلطنتي، خوشگذراني، اساساً يک قاعده است. زيرا قدرت، فساد مي آورد و قدرت مطلق، آنچنان که از ملزومات ساختارهاي سياسي شاهانه است، فساد مطلق را در پي خواهد داشت.
در هر حال، گرايش به لذت، بر بنياد داده هاي مطالعات روان شناختي، موجب مرگ حس ستيهند گي و مبارزه جويي در انسان مي شود. اين بدان جهت است که رخوت بر آمده از رفاه و اعتياد به لذت پرستي، ماهيتاً در تعارض با ريسک کردن هاي مبارزه جويانه قرار دارد.
تذکار اين نکته بسيار لازم مي نمايد که درگير نبودن افغانستان و آرامش سياسي آن در دوره‎ي سلطنت ظاهرشاه، اگر چه براي چهاردهه حاکميت او يک «امتيازتاريخي» به شمارمي رود؛ اما از سوي ديگر، اين چهل سال، يک « فرصت تاريخي» نيز براي ايجاد زيرساخت هاي کلان اقتصادي، علمي و فرهنگي در افغانستان بود که هيچ بهره اي از آن برده نشد.
بنا بر اين، مبارزه، تنها صف آرايي هاي نظامي در برابر اين يا آن همسايه نمي باشد، بلکه تلاش براي رشد ظرفيت هاي فرهنگي، اقتصادي و سياسي کشور، با سرمايه گذاري هاي درازمدت مبتني بر يک راهبرد اجتماعي و در همسويي با ايجابات رويکردهاي عدالت محور انساني و رعايت توازن بر مبناي اولويت هاي داخلي، بهترين و انساني ترين نوع مبارزه است که امکان انجام آن در زمان سلطنت ظاهرشاه، کاملاً فراهم بود.
فراتر از اين، از منظر نگرش مردم محورانه به مبارزه، اساساً مشروعيت مبارزات سياسي از آنجا ناشي مي شود که بر بنياد بهبودي امور سياسي، اجتماعي، فرهنگي و معيشتي مردم استوار باشد و در نهايت، به نتايجي بيانجامد که دگرگوني مثبت و انساني زيست همگاني و توسعه‎ي حيات اجتماعي شهروندان را در پي داشته باشد. اما در افغانستان، همواره محور جنگ قدرت، نه مردم که خود قدرت بوده است.
از کنار اين حقيقت نيز نمي توان گذشت که مهم‎ترين شاخصه‎ي سياسي نظام هاي سلطنتي، حفظ وضع موجود و هراس از تحول مي باشد. اين بدان جهت است که تحول، آگاهي آوراست و موجب رشد بينش سياسي مردم مي شود. چنين چيزي، بدون ترديد، به شکل گيري حلقات معترض سياسي و نضج و نسج زمينه ها و عوامل براندازي نظام، منتهي خواهد شد. اين واقعيت را به صورت عيني در رويداد هاي پس از کودتاي داود خان که يک تحول بي پيشينه در تاريخ 200 ساله‎ي نظام سلطنتي افغانستان بود، مي توان دريافت. در واقع، تحول بر آمده از کودتاي داود خان بود که راه را براي شکل‎گيري تمايلات و تحرکات کودتا گرانه‎ي چپ، راست و اسلام‎گرا، هموار کرد و تحزب را به عنوان يک تجدد سياسي در افغانستان مطرح ساخت. چيزي که خود به بهاي در هم پيچيدن طومار سلطنت به وجود آمد و دليل هراس سلاطين و از جمله، سلطان ظاهر از تحول را نيز به خوبي روشن ساخت.
از جانب ديگر، در نظام هاي داراي مشروعيت سياسي، مردم، ترازو و سنجه‎ي اصلي رويکردها و سياست‎گذاري هاي نظام بوده و هر چيزي با معيار مردم، به انجام مي رسد. اما در افغانستان، از آن جهت که سياست همواره دايرمدار حفظ منافع شخصي و خانوادگي بوده و روي خوش نشان دادن به دگرگوني، در تعارض با آن انگاشته مي شده است، تلاش هاي زمام‎داران، عموماً بر ايجاد بن بست هاي ستبر براي جلوگيري از ورود انديشه هاي تحول زا در ذهنيت همگاني مردم متمرکز بوده است.
با همه‎ي اين ها، فراز و فرودهاي ناگوار پس از کودتاي داود خان را نمي توان توجيه مناسبي براي حفظ وضع موجود، که بارزه‎ي اصلي نظام هاي سلطنتي است، به شمار آورد و يا از آن براي اثبات نادرست بودن هرگونه دگرگوني سياسي، سود جست. چه، ناگواري روي‎داد هايي که ممکن است به دنبال برخي از تحولات سياسي به وجود بيايند، بيش از آن که از ماهيت چنان تحولاتي ناشي شوند، بر آمده از نحوه‎ي رهبري و مديريت ضعيفي است که در پشت پرده‎ي آن قرار دارد.

در هر حال، ظاهرشاه، نه تنها در دوران سلطنت خود بلکه سال ها پس از آن و حتي تا آخرين روزهاي حيات خود از امتيازاتي که انحصاراً و استثنائاً در اختيار يک پادشاه قرار مي گيرد، برخوردار بود. آخرين امتيازي که به پاس چهل سال سلطنت شاه سابق، توسط جرگه‎ي قانون اساسي به وي اعطا شد، عنوان «باباي ملت» براي او بود. اين عنوان به هر دليلي که به آخرين پادشاه افغانستان داده شده باشد، اين مفهوم را به روشني مي رساند که حتي در قرن بيست و يکم نيز مردم در افغانستان، مانند کودکان زيرسن قانوني، به قيم و سرپرست نياز دارند و به لحاظ بلوغ سياسي، در حدي نيستند که قدرت تشخيص مصالح خود را داشته باشند. اين شايد بزرگ‎ترين اهانتي است که مي شود در حق يک مردم و نه يک ملت، که در افغانستان وجود ندارد، روا داشت.
من به سکولاريزم ايمان نياورده ام اما باوردارم در مواردي که بايستي ماسک هاي مقدس از چهره هاي نامقدس بر افکنده شود، سکولاريزم به‎ترين گزينه اي است که در اين مورد بيش‎ترين کاربرد را دارد. چرا بايد کسي که هيچ‎گونه قدسيت ديني، سياسي و فرهنگي ندارد، در حد يک تابوي غير قابل نقد و مُبرا از منقصت و سراپا حرمت و مکرمت ماورايي بالا برده شود؟ تراشيدن سيماي قدسي براي شاهان و سلاطين و آنان را در هاله اي از قداست ملکوتي قرار دادن، سلوک سلطنتي و تداوم تفکر« سايه‎ي خدا » بودن آنان است. چنين نگرشي به شاهان، با آن که در ذات خود نوعي شرک مشروع و مقبول عام است، در زمانه‎ي ما نشان‎گرآن است که جوامع داراي چنين منش و نگرشي، در قرون ميانه‎ي تاريخ به سر مي برند.
ظاهرشاه، مثل همه‎ي شاهان ديگر، يک انسان بود و درست همانند اکثر ابناي بشر، يک آدم معمولي و داراي هوش و خرد و استعداد متوسط. او به هيچ عنوان يک انسان خارق العاده نبود، هيچ‎گونه نبوغ سياسي متمايز از ديگران نداشت و تحصيلاتش را در رشته‎ي نظامي به پايان رسانيده بود. نه فيلسوف و حکيم بود، نه شاعر و اديب، نه نويسنده و انديشمند و نه حتي يک سياستمدار کاردان و برخوردار از شمّ وشعور برجسته‎ي سياسي. آنچه از اوبر جاي مانده است زمین های وسیع، باغ هاي بزرگ، کاخ هاي مجلل، سرمايه‎ي هنگفت بادآورده از بيت المال مسلمين، حرم‎سراي هزار و يک شب، خاطرات فراموش ناشدني تاريخي از ناتواني او در ايجاد بسترهاي بالندگي و شکوفايي اقتصادي ـ فرهنگي و پيش‎رفت هاي علمي و آکادميک، برخورد تبعيض آميز با اقوام و اقليت ها و بستن دروازه هاي آموزش‎گاه هاي نظامي به روي آنان و در انحصار در آوردن وزارت‎خانه هاي مهم و کليدي کابينه‎ي سلطنتي، مي باشد. او با تن در دادن به کودتاي داود خان، که در نهايت به پايان يافتن تاريخ سلطنت در افغانستان انجاميد، ثابت کرد که حتي براي حفظ امانت اسلاف خود نيز، يک ميراث‎دار خوب نبوده است.
شاه سابق، به شکار و سياحت و تفريح و تفرج و آثارباستاني و مسايلي از اين قبيل، تمايل فراوان داشته است. از ميان هنرها نيز تنها به موسيقي و نقاشي و خوشنويسي علاقه مند بوده که جز مورد آخر، دو مورد اول و حتي شناسايي و گردآوري و نگهداري آثار باستاني را بايد نمونه و نماد ديگري از گرايش افراطي او به لذت جويي و خوش‎گذراني به شمار آورد. به علاوه‎ي اين که تمايل به آثار باستاني براي يک پادشاه و يا رييس جمهوري که در قبال جامعه‎ي خود مسئوليت هاي بيش‎تر و مهم‎تر ديگري دارد، نشانه‎ي آن است که او شديداً به اعصار و ادوار گذشته تعلق خاطر دارد و نمي تواند خود را در همسويي با ايجابات و الزامات مدرن زمان خويش قرار دهد.
بنا بر آنچه تا کنون نگاشته آمد، ظاهرشاه، مثل هرانساني ديگر قابل نقد و تخطئه‎پذير است و نمي توان با انکار اين ويژگي کاملاً انساني در مورد او، تاريخ را از يادها زدود و يا بر حرمت و شکوه شاه، چيزي فزود. رويکرد نقادانه به کارنامه‎ي سياسي ظاهرشاه، الزام فلسفه‎ي تاريخ است و براي زمام‎داران امروز و آينده‎ي ما اين امکان را فراهم مي سازد که از تکرار اشتباهات او در مدت حاکميت خود، اجتناب نمايند. البته مشروط به اين که آنان، مردم را نه از منظر نگرش سلطنتي، که از زاويه‎ي ديد انساني مورد توجه قرار دهند.
با همه‎ي اين ها، مرگ ظاهرشاه، براي همه‎ي حاکمان و به ويژه براي کساني که از نردبان جنايت بر بام قدرت بالا رفته اند، اين درس رامي دهد که آنان نيز سرانجام خواهند مرد! و هيچ چيزي، نه پوشش هاي قانوني گذشته‎ي جنايت‎آميز، نه برخورداري از امکانات و سرمايه هاي باد آورد ه و نه حمايت هاي بي دريغ جهاني، هيچ کدام قادر به نجات آنان از مرگ و نابودي محتوم، که سرنوشت ستيزناپذير همه‎ي آدمي زادگان است، نخواهد بود. شايد بتوان ازحقوق بشر و مجازات هاي معمول در دنياي امروز، با ترفند ها و رنگ و نيرنگ هاي سياسي و پناه گرفتن در پشت سنگرهاي قومي و قدرت نظامي و نفوذ اجتماعي، خود را نجات داد، اما آيا از قدرت و حکومت خداوند نيز مي توان فرار کرد؟

نظر شما (0)