ترجمه آیات سوره بقره، آیات 185-183: اى كسانى كه ایمان آورده‏اید روزه بر شما واجب شده، همان‏طور كه بر اقوام قبل از شما واجب شده بود، شاید با تقوا شوید(183).
و این روزهائى چند است، پس هر كس از شما مریض و یا مسافر باشد، باید ایامى دیگر به جاى آن بگیرید و اما كسانى كه به هیچ وجه نمى‏توانند روزه بگیرند، عوض روزه براى هر روز یك مسكین طعام دهند و اگر كسى عمل خیرى را داوطلبانه انجام دهد، برایش بهتر است و این‏كه روزه بگیرید برای‏تان خیر است اگر بناى عمل كردن دارید(184). و آن ایام كوتاه ماه رمضان است كه قرآن در آن نازل شده تا هدایت مردم و بیاناتى از هدایت و جدا‏سازنده حق از باطل باشد، پس هر كس این ماه را درك كرد، باید روزه‏اش را بگیرد و هر كس مریض و یا مسافر باشد، به جاى آن چند روزى از ماه‏هاى دیگر بگیرد. خدا براى شما آسانى و سهولت را خواسته و دشوارى نخواسته و منظور این است كه عده سى روزه ماه را تكمیل كرده باشید و خدا را در برابر این‏كه هدایت‏تان كرد، تكبیر گفته و شاید شكرگزارى كرده باشید(185).
ویژگى‏هاى بیانى آیات تشریع روزه
سیاق این سه آیه دلالت دارد بر این‏كه: اولا هر سه با هم نازل شده‏اند، براى این‏كه ظرف (ایام) در ابتداى آیه دوم متعلق به كلمه (صیام) در آیه اول است و جمله (شهر رمضان) در آیه سوم یا خبر است ‏براى مبتدائى حذف شده كه عبارت است از ضمیرى كه به كلمه (ایاما) بر مى‏گردد، و تقدیر جمله (هى شهر رمضان) است و یا مبتدائى است ‏براى خبرى كه حذف شده و تقدیرش «شهر رمضان هو الذى كتب علیكم صیامه»است و یا بدل از كلمه صیام در جمله (كتب علیكم الصیام) در آیه اول است، و به هر تقدیر جمله (شهر رمضان) بیان و توضیحى است ‏براى روشن كردن جمله (ایاما معدودات) ایام معدوده‏اى كه روزه در آن‏ها واجب شده است.
پس به دلیلى كه ذكر شد، آیات سه‏گانه مورد بحث ‏به هم متصل و نظیر كلام واحدى است كه یك غرض را در بر دارد، و آن غرض عبارت است از بیان وجوب روزه ماه رمضان.
و ثانیا دلالت دارد بر این‏كه قسمتى از گفتار این سه آیه به منزله توطئه و زمینه‏چینى براى قسمت دیگر آن است، یعنى دو آیه اول به منزله مقدمه است ‏براى آیه سوم، چون در آیه سوم تكلیفى واجب مى‏شود كه صاحب كلام، اطمینان ندارد از این‏كه شنونده از اطاعت آن سرپیچى نكند، براى این‏كه تكلیف نامبرده، تكلیفى است كه بالطبع براى مخاطب، شاق و سنگین است، و به این منظور، دو آیه اول از جملاتى تركیب شده كه هیچ یك از آن‏ها از هدایت ذهن مخاطب به تشریع روزه رمضان خالى نیست، بلكه در همه آن‏ها به تدریج ذهن شنونده را به سوى آن توجه مى‏دهد، و به این وسیله استیحاش و اضطراب ذهن او را از بین مى‏برد، و در نتیجه علاقمند به روزه مى‏كند، تا با اشاره به تخفیف و تسهیلى كه در تشریع این حكم رعایت‏شده، و نیز با ذكر فوائد و خیر دنیوى و اخروى كه در آن است، حدت و شدت دل‏خواهى و استكبار او را بشكند.
و به همین جهت ‏بعد از آن‏كه در جمله: «یا ایها الذین آمنوا كتب علیكم الصیام»، مساله وجوب روزه بر مسلمانان را خاطرنشان كرد، بلافاصله فرمود: «كما كتب على الذین من قبلكم» و فهمانید كه شما مسلمانان نباید از تشریع روزه وحشت كنید، و آن را گران بشمارید، چون این حكم منحصر به شما نبوده، بلكه حكمى است كه در امت‏هاى سابق نیز تشریع شده بود، «لعلكم تتقون»، یعنى علاوه بر این‏كه عمل به این دستور، همان فائده‏اى را دارد كه شما به امید رسیدن به آن ایمان آوردید، و آن عبارت است از تقوا، و علاوه بر این، این عمل كه گفتیم در آن، امید تقوا براى شما هست، هم‏چنان كه براى امت‏هاى قبل از شما بود، عملى نیست كه تمامى اوقات شما را و حتى بیشتر اوقات‏تان را بگیرد، بلكه عملى است كه در ایامى قلیل و معدود انجام مى‏شود، «ایاما معدودات»
آرى نكره (و بدون الف و لام) آمدن كلمه (ایاما) دلالت ‏بر ناچیزى ایام دارد، و در این‏كه ایام را به وصف معدود توصیف كرد، خود اشعارى است ‏به اهمیت نداشتن آن، هم‏چنان كه همین توصیف در آیه: «و شروه بثمن بخس دراهم معدودة» (1) مى‏فهماند كه یوسف(ع) را به چند درهم ناچیز فروختند. علاوه بر اینكه ما در تشریع این حكم رعایت اشخاصى را هم كه این تكلیف برای‏شان طاقت‏فرسا است كرده‏ایم، و این‏گونه افراد باید به جاى روزه فدیه بدهند، آن هم فدیه مختصرى كه همه بتوانند بدهند، و آن عبارت است از طعام یك مسكین.
«فمن كان منكم مریضا او على سفر ـ تا جمله ـ فدیة طعام مسكین»و وقتى این عمل هم خیر شما را دربردارد، و هم تا جايى كه ممكن بوده، رعایت آسانى آن شده است. خیر شما در این است كه به طوع و غبت ‏خود روزه را بیاورید، و بدون كراهت و سنگینى و بى‏پروا انجامش دهید، «فمن تطوع خیرا فهو خیر له» براى این‏كه عمل نیك را به طوع و رغبت انجام دادن بهتر است، از این‏كه به كراهت انجام دهند. بنابر آنچه گفته شد، زمینه گفتار در دو آیه اول مقدمه است ‏براى آیه سوم كه مى‏فرماید: «فمن شهد منكم الشهر فلیصمه»، و بنا‏بر این پس جمله: «كتب علیكم الصیام»در آیه اول جمله‏اى است ‏خبرى كه مى‏خواهد از تحقق چنین تكلیفى خبر دهد، نه اینكه در همین جمله تكلیف كرده باشد، آن‏طور كه در آیه شریفه: «یا ایها الذین آمنوا كتب علیكم القصاص فى القتلى»‏(2) و آیه «كتب علیكم اذا حضر احدكم الموت ان ترك خیرا الوصیة للوالدین و الاقربین»‏‏(3) تكلیف كرده، چون هر‏چند در هر سه آیه تعبیر به (كتب علیكم) آمده، لیكن بین قصاص در مورد كشتگان ـ در آیه دوم ـ و وصیت ‏به والدین و اقرباء ـ در آیه سوم، و بین مساله صیام ـ در آیه مورد بحث فرق است، و آن این است كه قصاص در قتلى امرى است ‏سازگار با حس انتقام‏جويى، امرى است كه دل‏هاى صاحبان خون تشنه آن است، صاحبان خون به حكم غریزه و طبیعت نمى‏توانند قاتل عزیز و پاره تن خود را زنده و سالم ببینند، و نمى‏توانند این معنا را تحمل كنند كه نسبت ‏به جنایتى كه به ایشان شده، بى‏اعتنايى شود، و همچنین وصیت و سفارش والدین و خویشان كه مطابق با حس ترحم و شفقت و رأفت ‏به ارحام است، آن‏هم در هنگامى كه مى‏خواهد به وسیله مرگ براى همیشه از آنان جدا شود.
پس قصاص و وصیت دو حكم مقبول به طبع، و موافق با مقتضاى طبیعت آدمى است، و انشاء آن احتیاج به مقدمه و زمینه‏چینى ندارد، به خلاف حكم روزه كه عبارت است از محرومیت نفوس از بزرگترین مشتهیات و مهم‏ترین تمایلاتش، یعنى خوردن و نوشیدن و جماع، كه چون محرومیت از آن‏ها ثقیل بر طبع و مصیبتى براى نفس آدمى است.
در توجیه حكمش ناگزیر از این است كه قبلا براى شنوندگان ـ با در نظر گرفتن این‏كه عموم مردمند و بیشتر مردم عوام و پیرو مشتهیات نفسند ـ مقدمه‏اى بچیند، و دل‏هاشان را علاقه‏مند بدان سازد، تا تشنه پذیرش آن شوند، بدین جهت است كه گفتیم آیه: «كتب علیكم القصاص» و آیه: «كتب علیكم اذا حضر احدكم الموت»‏، انشاء حكم است، و حاجتى به زمینه‏چینى ندارد، به خلاف آیه: «كتب علیكم الصیام» تا آخر دو آیه كه مشتمل بر هفت فقره است و خبر مى‏دهد از این‏كه بعدها چنین حكمى انشاء مى‏شود.
«یا ایها الذین آمنوا...»
این‏گونه خطاب (اى كسانى كه ایمان آورده‏اید) به منظور توجه دادن مردم به صفت ایمان‏شان است، و‏گرنه مى‏فرمود: (اى مردم) لیكن خواست‏ بفهماند با توجه به این‏كه داراى ایمانید، باید هر حكمى را كه از ناحیه پروردگارتان مى‏آید بپذیرید، هر‏چند كه بر خلاف مشتهیات و ناسازگار با عادات شما باشد.
در این‏جا ممكن است ‏بپرسى: علت این تعبیر در آیه مورد بحث روشن شد، لیكن این معنا روشن نشد كه چرا همین تعبیر در ابتداى آیه قصاص آمده، ولى در آیه وصیت نیامده؟ در پاسخ مى‏گوئیم: علتش این است كه حكم قصاص هر چند مطابق میل و طبیعت آدمى است، لیكن در عصر نزول آیه، مسیحیان با آن مخالف بودند و آن‏ها عفو را بر قصاص ترجیح مى‏دادند، و لذا لازم بود در توجیه حكم قصاص در میان ملت اسلام، ایمان ملت ‏خاطرنشان گردد و گفته شود ایمان شما، شما را محكوم مى‏كند به این‏كه احكام الهى را بپذیرید، هر چند كه دیگران مخالف آن باشند، و در آیه وصیت چون چنین مخالفتى در كار نبود، آن آیه به خطاب (یا ایها الذین آمنوا) آغاز نشد.
«كتب علیكم الصیام كما كتب على‏الذین من قبلكم» كلمه كتابت معنایش معروف است، لیكن گاهى كنایه مى‏شود از واجب شدن عملى، و یا تصمیم بر عملى و یا قضاى حتمى كه بر چیزى رانده شده، كه در آیه: «كتب الله لا غلبن انا و رسلى»(4) كنایه از قضاء حتمى، و در آیه: «و نكتب ما قدموا و آثارهم»(5) كنایه از عزیمت و قضاء حتمى است و در آیه «و كتبنا علیهم فیها ان النفس بالنفس»(6) كنایه از وجوب و وضع قانون و جعل حكم قطعى است. و كلمه (صیام) و كلمه (صوم) در لغت مصدر، و به معناى خوددارى از عمل است، مثلا صوم از خوردن، و صوم از نوشیدن، و از جماع و از سخن گفتن و راه رفتن و امثال آن به معناى خوددارى از آن‏ها است، و چه بسا در معناى آن این قید را اضافه كرده باشند، كه به معناى خوددارى از خصوص كارهايى است كه دل آدمى مشتاق آن باشد، و اشتهاى آن را داشته باشد.
صاحب این گفتار گفته: معناى صوم در اصل لغت ‏خوددارى از خصوص چنین كارهايى بوده، و لیكن بعدها در شرع در خصوص خوددارى از كارهاى معینى استعمال شده، و آن هم خوددارى از طلوع فجر تا مغرب و توام با نیت است و منظور از «الذین من قبلكم» امتهاى گذشته و قبل از ظهور اسلام است، امتهاى انبیاء قبل، چون امت موسى و عیسى و غیر ایشان است. چون هر جا كه در قرآن كریم این كلمه به چشم مى‏خورد، معهود همین معنا است، البته این به آن معنا نیست كه جمله «كما كتب على الذین من قبلكم» در مقام اطلاق از حیث اشخاص است و مى‏خواهد بفرماید: تمامى تك تك امت‏ها روزه داشته‏اند و نیز به آن معنا نیست كه بفهماند روزه اسلام شبیه روزه امت‏هاى پیشین است، پس آیه شریفه نه دلالت‏ بر این دارد كه تمامى امت‏ها بدون استثناء روزه داشته‏اند، و نه دلالت دارد بر این‏كه روزه همه امت‏ها مانند روزه ما مسلمانان در خصوص رمضان و از ساعت فلان تا ساعت فلان و داراى همه خصوصیات روزه ما بوده، بلكه تنها در این مقام است كه اصل روزه و خوددارى را در امت‏هاى پیشین اثبات كند، و بفرماید: امت‏هاى پیشین هم روزه داشته‏اند.
و مراد از جمله: (الذین من قبلكم)، امت‏هاى گذشته داراى ملت و دین است، البته همان‏طور كه گفتیم نه همه آن‏ها، و قرآن كریم معین نكرده كه این امت‏ها كدامند، چیزى كه هست از ظاهر جمله: (كما كتب) بر‏مى‏آید كه امت‏هاى نامبرده اهل ملت و دین بوده‏اند كه روزه داشته‏اند، و از تورات و انجیل موجود در دست ‏یهود و نصارا هیچ دلیلى كه دلالت كند بر وجوب روزه بر این دو ملت دیده نمى‏شود، تنها در این دو كتاب فرازهايى است كه روزه را مدح مى‏كند، و آن را عظیم مى‏شمارد.
و اما خود یهود و نصارا را مى‏بینیم كه تا عصر حاضر در سال چند روز به اشكالى مختلف روزه مى‏گیرند، یا از خوردن گوشت و یا از شیر و یا از مطلق خوردن و نوشیدن خوددارى مى‏كنند.
و نیز در قرآن كریم داستان روزه زكریا و قصه روزه مریم از سخن گفتن آمده است.
و در غیر قرآن مساله روزه از اقوام بى دین نیز نقل شده، هم‏چنان كه از مصریان قدیم و یونانیان و رومیان قدیم و حتى وثنى‏هاى هندى تا به امروز نقل شده، كه هر یك براى خود روزه‏اى داشته و دارند، بلكه مى‏توان گفت عبادت و وسیله تقرب بودن روزه از امورى است كه فطرت آدمى به آن حكم مى‏كند، كه بحثش خواهد آمد ان شاء‏الله.
و بعضى گفته‏اند كه مراد از جمله (الذین من قبلكم) یهود و نصارا و یا انبیاى سابق است، كه بر طبق هر یك از این دو قول روایاتى هم آمده، ولى روایاتى است كه خالى از ضعف نیست.
«لعلكم تتقون»
وثنى‏ها (همانطور كه اشاره شد) به منظور تقرب و ارضاى آلهه خود و در هنگامى كه جرمى مرتكب مى‏شدند، به منظور خاموش كردن فوران خشم خدایان روزه مى‏گرفتند، و همچنین وقتى حاجتى داشتند، به منظور برآمدنش دست ‏به این عبادت مى‏زدند و این قسم روزه در حقیقت معامله و مبادله بوده، عابد با روزه گرفتن احتیاج معبود را بر مى‏آورده تا معبود هم حاجت عابد را برآورد، و یا او رضایت این را به دست مى‏آورده، تا این هم رضایت او را حاصل كند.
ولى در اسلام روزه معامله و مبادله نیست، براى این‏كه خداى عزوجل بزرگ‏تر از آن است كه در حقش فقر و احتیاج و یا تاثر و اذیت تصور شود، و سخن كوتاه آن‏كه خداى سبحان برى از هر نقص است، پس هر اثر خوبى كه عبادت‏ها داشته باشد، حال هر عبادتى كه باشد تنها عاید خود عبد مى‏شود، نه خداى تعالى و تقدس، هم‏چنان كه اثر سوء گناهان نیز هر چه باشد به خود بندگان برمى‏گردد.
«ان احسنتم احسنتم لانفسكم و ان اساتم فلها»(7) این معنايى است كه قرآن كریم در تعلیماتش بدان اشاره مى‏كند، و آثار اطاعت‏ها و نافرمانى‏ها را به انسان بر مى‏گرداند، انسانى كه جز فقر و احتیاج چیزى ندارد، و باز قرآن در‏باره‏اش مى‏فرماید: «یا ایها الناس انتم الفقراء الى الله و الله هو الغنى»(8) .
و در خصوص روزه، همین برگشتن آثار اطاعت ‏به انسان را در جمله: (لعلكم تتقون) بیان كرده، مى‏فرماید: فائده روزه تقوا است، و آن خود سودى است كه عاید خود شما مى‏شود، و فائده داشتن تقوا مطلبى است كه احدى در آن شك ندارد، چون هر انسانى به فطرت خود این معنا را درك مى‏كند، كه اگر بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود، و به مقام بلند كمال و روحانیت ارتقاء یابد، اولین چیزى كه لازم است ‏بدان ملتزم شود، این است كه از افسار گسیختگى خود جلوگیرى كند، و بدون هیچ قید و شرطى سرگرم لذت‏هاى جسمى و شهوات بدنى نباشد، و خود را بزرگ‏تر از آن بداند كه زندگى مادى را هدف بپندارد، و سخن كوتاه آن‏كه از هر چیزى كه او را از پروردگار تبارك و تعالى مشغول سازد بپرهیزد.
و این تقوا تنها از راه روزه و خوددارى از شهوات به دست مى‏آید، و نزدیك‏ترین راه و مؤثرترین رژیم معنوى و عمومى‏ترین آن به طوری‏كه همه مردم در همه اعصار بتوانند از آن بهره‏مند شوند، و نیز هم اهل آخرت از آن رژیم سود ببرد، و هم شكم‏بارگان اهل دنیا، عبارت است از خوددارى از شهوتى كه همه مردم در همه اعصار مبتلاى بدانند، و آن عبارت است از شهوت شكم از خوردن و آشامیدن، و شهوت جنسى كه اگر مدتى از این سه چیز پرهیز كنند، و این ورزش را تمرین نمایند، به تدریج نیروى خویشتن‏دارى از گناهان در آنان قوت مى‏گیرد و نیز به تدریج‏بر اراده خود مسلط مى‏شوند، آن وقت در برابر هر گناهى عنان اختیار از كف نمى‏دهند، و نیز در تقرب به خداى سبحان دچار سستى نمى‏گردند، چون پر واضح است كسى كه خدا را در دعوتش به اجتناب از خوردن و نوشیدن و عمل جنسى كه امرى مباح است اجابت مى‏كند، قهرا در اجابت دعوت به اجتناب از گناهان و نافرمانى‏ها شنواتر، و مطیع‏تر خواهد بود، این است معناى آن‏كه فرمود: (لعلكم تتقون).
«ایاما معدودات»
منصوب آمدن كلمه (ایام) بنابر ظرفیت و به تقدیر كلمه (فى) است، و این ظرف (در ایامى معدود) متعلق است ‏به كلمه (صیام)، و ما در سابق هم گفتیم كه نكره آمدن ایام و اتصاف آن به صفت (معدودات) براى این است كه بفهماند تكلیف نامبرده ناچیز و بدون مشقت است، تا به این وسیله مكلف را در انجام آن دل و جرأت دهد، و از آن‏جا كه ما در سابق گفتیم آیه «شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن» بیان ایام است، قهرا مراد از ایام معدودات همان ماه رمضان خواهد بود.
بعضى از مفسرین گفته‏اند: كه مراد از ایام معدودات روزه مستحبى سه روز در هر ماه و روز عاشورا است، و بعضى دیگر گفته‏اند: ایام البیض یعنى سیزده و چهارده و پانزدهم هر ماه، و نیز روزه عاشوراء است، كه مسلمانان و رسول خدا(ص) در این ایام روزه مى‏گرفتند، آن‏گاه آیه شریفه «شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن» نازل شد، و روزه‏هاى چند روز نام‏برده نسخ گردید، و براى همیشه روزه رمضان واجب گشت.
صاحبان این دو قول هر كدام به یك دسته روایات وارده از طرق اهل سنت و جماعت تمسك كرده‏اند، روایاتى كه صرف نظر از سند، در بین خود تعارض دارند، و به همین جهت قابل اعتماد نیستند.
دلیل عمده‏اى كه ضعف این قول را روشن مى‏كند دو چیز است.
اول این‏كه: روزه همان‏طور كه دیگران هم گفته‏اند یك عبادت عمومى و همگانى است، و اگر منظور از آیه شریفه مورد بحث آن بوده باشد كه اینان گفتند، قطعا تاریخ آن را ضبط مى‏كرد، و دیگر اختلافى در ثبوتش پدید نمى‏آمد و به همین دلیل نسخ آن نیز ثابت مى‏شد و كسى در آن اختلاف نمى‏كرد و مى‏بینیم كه این‏طور نیست، و در هر دو قسمت اختلاف شدید هست.
دلیل دوم: بر ضعف این قول این است كه آیه سوم از آیات مورد بحث ‏یعنى آیه: (شهر رمضان) سیاقى دارد كه با نازل شدنش جداى از دو آیه دیگر نمى‏سازد، تا ناسخ آیه‏هاى قبل باشد: چون ظاهر سیاق این است كه جمله (شهر رمضان) خبر باشد براى مبتدايى كه حذف شده، و یا مبتدايى باشد براى خبرى كه حذف شده، كه توضیحش گذشت در نتیجه بیانى خواهد بود براى جمله: (ایاما معدودات) و با در نظر گرفتن این معنا هر سه آیه كلام واحدى خواهد بود، كه غرض واحدى را دنبال مى‏كند، و آن عبارت است از واجب بودن روزه ماه رمضان.
و اما این‏كه كلمه (شهر رمضان) مبتداء و جمله: «الذى انزل فیه القرآن»خبر آن باشد، هر چند نظریه‏اى است كه آیه شریفه را مستقل از ما قبل مى‏كند، و بنابر آن، آیه شریفه صلاحیت آن را دارد كه به تنهايى نازل شده باشد، لیكن صلاحیت آن را ندارد كه ناسخ آیه قبلش باشد، براى این‏كه میان ناسخ و منسوخ باید منافاتى باشد، و میان این آیه و آیه قبلش هیچ منافاتى نیست، تا این ناسخ آن باشد بـــا این‏كه گفتیم در نسخ باید منافات و تباینى در بین باشد.
ضعیف‏تر از این قول، گفتار جمعى دیگر است، كه از كلماتشان بر مى‏آید كه خواسته‏اند بگویند آیه دوم یعنى آیه: (ایاما معدودات) ناسخ آیه اول، یعنى آیه: (كتب علیكم الصیام) است، به این بیان كه قبل از اسلام روزه بر نصارا نیز واجب بود، ولى نصارا در آن كم و زیاد كردند، تا بالاخره بر عدد پنجاه روز قرار گرفت، آن‏گاه خداى تعالى براى مسلمین روزه رمضان را تشریع كرد، پس رسول‏خدا(ص) و مسلمانان در صدر اسلام و قبل از تشریع روزه رمضان همان روزه پنجاه روز مسیحیان را مى‏گرفتند، و آیه اول هم همین را تشریع كرده، مى‏فرماید شما مسلمانان نیز همان روزه مسیحیان را بگیرید، ولى آیه دوم وقتى نازل شد حكم آیه اول را نسخ كرد، چون فرمود روزه در چند روز معینى واجب است.
و وجه ضعیف‏تر بودن این قول از قول قبلى این است كه همه ایرادهايى كه به وجه قبلى وارد بود بر آن وارد است، علاوه بر این‏كه متمم بودن آیه دومى براى اولى روشن‏تر از متمم بودن سومى براى دومى است، و نیز روایاتى كه این قائل قول خود را مستند به آن‏ها كرده جعلى بودن و مخالفتش با قرآن و با سیاق آیه روشن‏تر از مخالفت روایات قول اول با آیه است.
ادامه دارد
پى‏نوشت‏ها:
1ـ و او را (یوسف را) به بهاى ناچیزى، درهمى چند فروختند. سوره یوسف، آیه 20.
2ـ اى كسانى كه ایمان آورده‏اید براى شما در‏باره كشتگان قصاص مقرر شد. سوره بقره، آیه 178.
3ـ بر شما مقرر شد هنگامى كه مرگ یكى از شما فرا رسد، اگر مالى به جاى گذارد، براى پدر و مادر و خویشاوندان وصیت كند. سوره بقره، آیه 180.
4ـ خدا قضاء رانده كه من و رسولانم غلبه خواهیم كرد. سوره مجادله، آیه 21.
5ـ مى‏نویسیم آن‏چه از پیش فرستادند، و آن‏چه اثر كه از دنبال دارند.سوره یس، آیه 12.
6 ـ و بر ایشان (بنى اسرائیل) نوشتیم كه شخص در مقابل شخص است (یعنى اگر كسى دیگرى را كشت، اولیاء مقتول حق دارند قاتل را بكشند و جان او برابر مقتول است.) سوره مائده، آیه 45.
7ـ اگر نیكى كنید به خود نیكى كرده‏اید، و اگر بدى كنید نیز به خود كرده‏اید. سوره اسراء، آیه 7.
8ـ هان اى مردم شما همان محتاجان به خدائید، و خدا همانا بى‏نیاز است. سوره فاطر، آیه 15.